Қазақстанның жаңа Конституциясы жобасындағы негізгі баптардың құқықтық және саяси маңызы
Авторлық баған Сүлейменова Дәметкен Жетекші ғылыми қызметкер, тарих ғылымдарының кандидаты,доцент Теги: Сараптамалық пікір Реформа Қазақстан біздің_тарих Қазіргі заманғы мемлекеттердің дамуы құқықтық жүйенің қоғамдағы өзгерістерге уақтылы бейімделу қабілетіне тікелей байланысты. Конституция мемлекеттің саяси құрылымын ғана емес, сонымен қатар қоғамның құндылықтық бағдарларын, азамат пен билік арасындағы өзара жауапкершілікті айқындайтын негізгі құқықтық акт болып табылады. Осы тұрғыда конституциялық реформалар билік жүйесін жаңарту құралы ғана емес, қоғамдық дамудың стратегиялық бағытын қайта айқындау тетігі ретінде көрінеді. Қазақстанда әзірленіп жатқан жаңа Конституция жобасы мемлекеттің әлеуметтік рөлін күшейтуге, азаматтардың құқықтық қорғалу деңгейін арттыруға және саяси тұрақтылықты институционалдық тұрғыдан бекітуге бағытталған кешенді трансформацияны білдіреді. Атап айтқанда, 3, 6, 24 және 48-баптар мемлекеттің жаңа даму философиясын айқын көрсететін негізгі құқықтық нормалар болып табылады. Бұл баптар арқылы мемлекет тек басқарушы құрылым емес, қоғамдық дамудың белсенді қатысушысы ретінде қайта қалыптасуда. Жаңа Конституция жобасының 3-бабында мемлекеттің қызметтік қағидаттары айтарлықтай кеңейтілген. Онда адам құқықтарын қорғау, ұлттық бірлікті нығайту, қоғамдық диалогты дамыту, білім мен ғылымды қолдау, экологиялық мәдениетті қалыптастыру негізгі басымдықтар ретінде белгіленеді. Қолданыстағы Конституцияда мемлекеттік биліктің құрылымдық қағидаларына көбірек назар аударылса, жаңа жоба мемлекетті әлеуметтік және рухани дамудың жетекші институты ретінде көрсетеді. Бұл өзгеріс мемлекеттің тек құқықтық реттеуші ғана емес, қоғамның ұзақ мерзімді дамуына жауапты субъект ретіндегі рөлін күшейтеді. Осылайша конституциялық нормаларда әлеуметтік әділеттілік пен тұрақты даму идеялары тікелей бекітіледі. 6-бапта саяси және қоғамдық жүйені реттеудің жаңа тетіктері енгізілген. Саяси әралуандық сақтала отырып, мемлекеттік органдарда партиялық құрылымдарға тыйым салу және қоғамдық бірлестіктердің қаржыландыру ашықтығын қамтамасыз ету көзделген. Бұл нормалар саяси процестердің сыртқы ықпалдан тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. Аталған бап демократиялық еркіндікті шектемей, оны ұлттық қауіпсіздікпен үйлестіру принципіне негізделеді. Мұндай тәсіл қазіргі конституциялық теорияда «еркіндік пен тұрақтылықтың теңгерімі» ретінде кеңінен қолданылады және институционалдық тұрақтылықты қамтамасыз етудің тиімді құралы саналады. 24-бапта еңбек ету бостандығы нақты құқықтық мазмұнға ие болады. Азаматтардың кәсіп пен қызмет түрін еркін таңдау құқығы айқындалып, еріксіз еңбекке тек сот шешімі немесе төтенше жағдайларда ғана жол берілетіні белгіленеді. Бұл нормалар еңбек құқықтарын халықаралық құқық стандарттарына жақындатады. Нәтижесінде әлеуметтік құқықтар бұрынғыдай декларативті сипатта қалмай, нақты құқықтық қорғау тетіктерімен қамтамасыз етіледі. Бұл мемлекет пен азамат арасындағы әлеуметтік келісімнің жаңа деңгейін қалыптастырады. 48-бапта Президент өкілеттігін уақытша беру тәртібінің сақталуы саяси жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды механизм болып табылады. Өкілеттіктің заңмен белгіленген тәртіппен берілуі басқару вакуумының алдын алып, мемлекеттік институттардың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Бұл баптың өзгеріссіз қалуы конституциялық реформаның радикализмге емес, институционалдық тұрақтылыққа негізделгенін көрсетеді. Яғни реформалар эволюциялық сипатта жүзеге асырылып отыр. Жаңа Конституция жобасындағы 3, 6, 24 және 48-баптар Қазақстандағы конституциялық дамудың сапалық жаңа кезеңін білдіреді. Мемлекет енді тек билік жүргізуші құрылым емес, азаматтардың әл-ауқатын арттыруға, құқықтарын нақты қорғауға және қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етуге жауапты әлеуметтік институт ретінде қалыптасуда. Бұл реформалар құқықтық мемлекет қағидаттарын тереңдетіп, демократиялық басқарудың жаңа моделін орнықтыруға бағытталған. Әлеуметтік әділеттілік, саяси тұрақтылық және адам құқықтарының нақты кепілдігі жаңа Конституция жобасының өзегіне айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, жүргізіліп жатқан конституциялық жаңғырту Қазақстанның ұзақ мерзімді саяси және құқықтық дамуының стратегиялық негізін құрайды. Новости Меню навигации
ЖАҢА КОНСТИТУЦИЯ ЖОБАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН МАҢЫЗЫ БОЙЫНША ПІКІР
Авторлық баған Әминов Талғатбек Махметұлы Тарих ғылымдарының кандидаты Теги: Сараптамалық пікір Реформа Қазақстан біздің_тарих Қазақстан тарихында еліміздің Ата заңы бірнеше рет жаңартылды. 1993 жылғы алғашқы Конституцияда президент пен парламент арасындағы өкілеттік теңгерімі айқындалғаны айтылып келеді. 1995 жылы қабылданған Конституция президенттік өкілетті кеңейтт. Ұсынылып отырған жоба осы эволюцияның келесі кезеңі ретінде қарастырылып отыр. Жаңа Конституция жобасының преамбуласында адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде белгіленген. Сондай-ақ бірлік пен ынтымақтастық, ұлтаралық және дінаралық келісім Қазақстан мемлекеттілігінің негізі ретінде айқындалады. Егемендік, тәуелсіздік, аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар қатарына енгізілген. Әділеттілік, заң мен тәртіп, табиғатқа ұқыпты қарау қағидаттары алғаш рет Конституция деңгейінде бекітілмек. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы әрі егемендіктің иесі – Қазақстан халқы екені нақты тұжырымдалады. Қазіргі таңда Конституцияның жобасы бүкілхалықтық талқылаудан өтіп. ол негізінен жалпы қолдау табуда. Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталған. Бұл мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс. Тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норманы бекітіту ұсынылып отыр. Мұны біз толық қолдаймыз. Біздің ойымызша, Конституцияның тұжырымдамалық өзгерістері мемлекеттің адамға бағдарланғанын арттыруға, Қазақстан халқына тән өзекті құндылықтар мен қағидаттарды көрсетуге, сондай-ақ республикадағы саяси институттар құрылымының тиімділігін арттыруға бағытталған. Конституция жобасының негізгі өзгерістерінің ішінде алдымен бір палаталы жаңа Парламент – Құрылтайдың құрылатынын атап өту керек. Оны құру кезінде пропорционалды сайлау жүйесі қолданылады. Пропорционалды жүйе партиялардың кадрлық саясатын дамытуға, олардың институционалдық рөлін арттыруға және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді. Жаңа жалпыұлттық диалог платформасы – Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады, ол Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын жалғастырады. Бұл Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін, заң шығару бастамасы құқығына ие жоғарғы консультативтік орган болады. Реформаның негізінде Вице-президент институты құрылады. Адвокаттық қызметке және адвокатураға арналған арнайы бап алғаш рет Конституцияда бекітіледі. Осы және басқа да Конституцияға енізілетін өзгерістер Мемлекет тарихы институты мен Президенттік орталығының сарапшылармен өткізген басқосуында жан-жақты талқыланып, толықтай қолдау тапты. Новости Меню навигации
Қазақстан Республикасының жаңа Ата Заңының жобасы Еліміздің болашақ дамуының кепілі
Авторлық баған Қарасаев Ғани Мұқашұлы Деректану тарихнама және Отан тарихы бөлімінің басшысы,тарих ғылымдарының докторы Теги: Сараптамалық пікір Реформа Қазақстан біздің_тарих Үстіміздегі жылдың 30 қаңтарындағы Конституциялық реформалар жөніндегі комиссия Қазақстан Республикасының жаңа Ата Заңының жобасын жариялағандығы белгілі. Биылғы жылы өзінің Тәуелсіздігіне қол жеткізген отбесжыл мерзімдегі еліміздің қазіргі жаһандану заманындағы ұзақ жылдарға арналған әр бағытты дамуына сай келетін бұл саяси құжаттың маңызы ерекше екендігі әркімге айғақ. Осылардың ішіндегі кейбір жаңа баптардың маңыздылығына тоқтай кетсек, атап айтқанда, мемлекетіміздің 1995 жылы қабылданып, қазіргі жұмыс істеп тұрған Конституциясына көрсетілмеген маңызды бап және оның тармағы бар. Жобаның 30-бабының 2-ші тармағында «Неке – еркек пен әйелдің мемлекет заңға сәйкес тіркеген ерікті және тең құқықты одағы» деп анық жазылған. Осы сөздердің келелілігі сонда,, барлығымызға белгілі, әлі күнге дейін күнделікті өмірімізде кездесетін, жас қыздарды олардың ешқандай келісімінсіз, тіпті бірін-бірі толығынан білмесе де жігіт жағынан өзіне күшпен қосуы(алып қашу) кеңінен орын алып отырғандығы жасырын емес. Ал, мұның өзі Еліміздегі адам құқығының өрескел бұзылуы, тіпті одан ары айтқанда қылмыстық әрекет болып табылатындығы белгілі. Осындай әрекеттен барып, одан ары жақсы, өзара түсіністі, ұрпақ болашағына жауап беретін жанұя қалыптаспайды.Жанұяда толық еркіндік орнамайды. Басқаны айтпағанда, мұндай әректтердің соңы қайғылы жағдайларға ұласып жатқандығын да білеміз. Оған тіпті соңғы уақыттарда мысалдар да жеткілікті. Мұның өзінен Мемлекетіміздегі жанұя қатынасының кіршіксіздігіне, теңдігі мен ұғыныстығына тікелей нұқсан келтіріп отырғандығы айғақтала түседі. Жаңа Конституция жобасындағы 30 баптың жоғарыдағы аталған жаңа тармағының қабылдануы жанұя, некелік қатынастың толық еркіндігіне, жұбайлардың өзара түсіністігі мен сыйластығына әкеледі деп есептейміз. Осы жаңа тармақтың өзі ғана бүгінгі күні қызу талқыланып жатқан Ел Конституциясы жобасының қазіргі уақыт талабына сай дайындалғандығының айқын дәлелі болып табылады. Новости Меню навигации
Отанымыздың тарихын әлемдік деңгейде насихаттау- әрқайсымыздың міндетіміз
Авторлық баған Қарасаев Ғани Мұқашұлы Деректану тарихнама және Отан тарихы бөлімінің басшысы,тарих ғылымдарының докторы Теги: Реформа Қазақстан Құрылтай2026 Үстіміздегі жылдың 20 қаңтарындағы Қызылорда қаласында өткен Ұлттық Құрылтайдың бесінші отырысында Еліміздің ары қарай дамуыныің келелі бағыттары талқыланып, оларды іске асырудың жолдары көрсетілгендігі белгілі. Яғни, Ұлттық Құрылтай отырысы арқылы Мемлекет басшысы осындай шешімін табуға тиісті ауқымды да келелі мәселелерді бүкіл Қазақстан халқына ұсына отыра, олардың барынша талқылануына назар аударды. Осылай Ұлттық Құрылтайдың әрбір отырысы Ел деңгейіндегі туындап отырған мәселелердің маңызы мен оларды ойдағыдай шешудің жолдарын ақылдасудың алаңына айналып отырғандығы белгі. Міне, аталған мақсаттағы Ұлттық жиынның соңғы отырысында да басқаларымен қатар, адамзаттың даму тарихына елеулі өзгеріс әкелуі арқылы әлемдік маңызға ие болып отырған «Төл тарихымыздың» айшықты мәселелері мен оқиғаларын ел шеңберінен асыра отыра, дүниежүзілік деңгейде насихаттаудың, одан ары жүйелі тұрғыда зерттеулер жүргізудің қажеттігі атап көрсетілді. Атап айтқанда, Президентіміз баяндамасында «Біз соңғы жылдары сан ғасырлық тарихи мұрамызды ғылыми тұрғыдан зерделеу және дәріптеу жолында біраз жетістікке жеттік. Биыл көктемде Жошы хан туралы деректі фильмді түсіру жұмыстары аяқталады. Мен осы ауқымды жобаның басталғаны туралы Атырауда өткен Құрылтай отырысында айттым. Көп сериялы фильмнің тұсаукесері беделді халықаралық платформаларда өтеді. Бұл туынды Алтын Орда брендін жер жүзіне дәріптеуге ықпал етеді. Бірақ осындай тарихи тақырыпқа келгенде тартымды, көрнекі, яғни визуалды бейне жасаудан бөлек, алдымен оның ішкі мазмұны, мән-мағынасы терең болуын ойластыру қажет. Сондықтан менің тапсырмаммен мамыр айында Алтын Орда тарихына арналған халықаралық симпозиум ұйымдастырылады. Іс-шараға әлемнің беделді ғалымдары шақырылады»,-деп көрсетіп, оның дүниежүзілік шеңбердегі баға жетпес тарихи маңызына назар аударды. Мемлекет басшысының «Біз тұтас түркі өркениетін зерделеуге де баса мән береміз. Қыркүйекте ресейлік әріптестерімізбен және басқа да елдердің өкілдерімен бірге «Өр Алтай — түркілердің ата қонысы» деген халықаралық конференция өткізуді жоспарлап отырмыз»,-деген тұжырымынан да барша түркілердің, олардың заңды ұрпақтарының қатарындағы қазақтардың мыңдаған жылдар бойғы төл мекені болып, адамзаттық өркениеттің кіндігіне айналған Алтай өңірінің тарихи маңызын халықаралық деңгейде одан ары барынша кеңінен жариялап, ғылыми баға берудің қажеттігіне тоқтады. Егерде, кейінге шолу жасайтын болсақ Қазақстандық Алтайдың төрінде бұл тақырыптағы халықаралық ғылыми конференциялар соңғы он жыл бойы өткізіліп келеді. Ал, Еліміздің басшысының өзінің осы ұсынысы арқылы бұл ғылыми жиынды ұйымдастырудың мемлекеттераралық маңызына айырықша көңіл бөліп отырғагндығына куә боламыз. Қазақстан Президенті жоғарыдағы баяндалғандармен бірге, Жетітомдық «Қазақстан тарихы» академиялық еңбекті дайындап шығарудың керектігіне де назар аударды. Өзінің осы баяндамасында Мемлекетіміздің Жетекшісі бұлармен бірге Ел азаматтарының, соның ішіндегі жас ұрпақтың бойында «Отансүйгіштік», «Қазақстандық патриотизм» сезімін қалыптастырудағы тағы да басқа атқарылар шараларға тоқтай отыра, мыңдаған жылдарды қамтиын Ұлт тарихының, есімдері мен атқарған істері баршаадамзаттық бағалылықтың қатарына енуге лайық тарихи тұлғаларымызды «Дүниежүзілік Даналар» құрамына кіргізудің келелігін тағы да атап өтті. Президентіміздің айырықша атап көрсеткен атқарылуға тиісті осы маңызды бастамалары Отанымыздың тарихының алтын беттерін Әлемдік тарихтың құрамдас бөліміне енгізудегі нақты қимылдар деп есептеуге болады Новости Меню навигации
Ұлттық Құрылтайда туған ой
Авторлық баған Сүлейменова Дәметкен Жетекші ғылыми қызметкер, тарих ғылымдарының кандидаты,доцент Теги: Реформа Қазақстан Құрылтай2026 Қызылордада өткен V Ұлттық құрылтай қоғамдық диалогтың стратегиялық бағдар айқындаудың және Ұлттық бірегейлікті нығайтудың маңызды алаңы ретінде қалыптасып отыр. Құрылтайда тарихи сабақтастық ерекше атап өтілді. Президент бүгінгі реформалар кездейсоқ емес, қазақ мемлекеттілігінің ұзақ эволюциясының жалғасы екенін айтты. Бірақ бұл өткенге оралу емес, тарихты қазіргі жауапкершілікпен қабылдау деген ұстаным. Бағдарламаның өзекті бағыттары тарихи әділеттілікпен ұлттық жады, ғылым мен білімнің стратегиялық рөлі, мәдени кеңістіктің жаңаруы және әлеуметтік жауапкершілік. Ғылыми тұрғыда алғанда, бұл басылымдықтар “Институционалдық жаңғыру” және “Құндылықты трансформация” ұғымдарымен сабақтас. Ұлттық бірегейлік те осы логикада қаралды. Ол тек тіл мен мәдениет емес. Ұлттық бірегейлік заңға сену, әділетке қол жеткізу, мемлекетпен диалогта болу. Мемлекет дамуының келесі кезеңі материалдық өсіммен ғана емес, интеллектуалдық және мәдени капиталдың сапасы мен өлшенетіні айқындалды. Президенттің баяндамасында тарихи білімді идеалогиялық құрал емес, ғылыми дәлдікке негізделген қоғамдық сананың тірегі ретінде дамыту қажетігі атап өтілді. Бұл ұстаным қазіргі тарихнамалық талаптарға толық сәйкес келеді. Ғылыми қауымдастық үшін маңызды тұс — тарихи зерттеулерде деректік базаға, архив материалдарына және пәнаралық әдістерге сүйену қажеттігін баса көрсетілді. Сонымен қатар, ғылым мен білім саласы ұлттық қауіпсіздікпен тұрақты дамудың негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Президенттік көзқараста ғылым экономикалық өсімге қызмет ететін қосалқы сала емес елдің стратегиялық ресурсы ретінде бағаланады делінген. Осы тұста құқық пен әділет тақырыбы алдыңғы қатарға шықты. Қоғамда әділеттілік қағаз жүзінде емес, нақты механизм арқылы сезілуі керек. Бұл туралы адвокат Айман Омарова бірнеше рет атап өткен: егер адам өз құқығын қорғай алмаса, қалған реформалардың барлығы формалды болып қалады. Шынында да, адвокаттар — жүйенің ең әлсіз жері қайда екенін бірінші болып көретін топ. Сотта, тергеуде, процесте. Сондықтан «әділетті мемлекет» туралы сөз адвокаттың тәуелсіздігімен, соттағы теңдікпен тікелей байланысты. V Құрылтайдың маңызды тұсы — институционалдық трансформация жай ғана ұран ретінде емес, нақты бағыт ретінде айтылды. Мемлекет тиімді, ашық, жауап беретін құрылымға айналуы керек деген ой басым болды. Бұл — саяси мәдениеттің өзгеруі. Сонымен қатар, әлеуметтік әділеттілік, аймақтық теңсіздік, жастар мен осал топтарды қорғау мәселелері де нақты аталды. Экономикалық өсімнің өзі адам капиталымен және тең мүмкіндікпен бірге жүрмесе, тұрақты нәтиже бермейтіні ашық айтылды. Менің ойымша, бұл Құрылтайдың басты айырмашылығы декларациядан іске өтуге дайындықтың байқалуы. Бірақ кез келген реформа оның қалай жүзеге асатынымен өлшенеді. Заң қабылданып қана қоймай, ол жұмыс істеуі керек. Құрылтай — бастама. Ал нәтиже — күнделікті өмірде көрінуі керек. Новости Меню навигации
Жаңғыртудан тұрақтылыққа: Президент сөзінің тұжырымдамалық бағдарлары
Авторлық баған Жексембекова Венера Абыхановна Бөлім басшысы , саяси ғылымдар докторы Теги: Реформа Қазақстан Құрылтай2026 Қасым-Жомарт Тоқаевтың 20 қаңтарда өткен Ұлттық құрылтай отырысындағы сөзі тұжырымдамалық әрі жүйеқұраушы сипатқа ие. Ол реформалардың кезекті кезеңінің қорытындысын шығарып қана қоймай, сонымен бірге қазіргі әлемдегі күрделі геосаяси және құндылықтық трансформация жағдайында Қазақстанның институционалдық дамуының логикасын нақты айқындайды. Реформалар – тарихи сәтке берілген жауап. Мемлекет басшысының реформаларды жекелеген бастамалар жиынтығы емес, қоғамның сұранысы мен тарихи дамудың логикасынан туындайтын үздіксіз үдеріс ретінде қарастыруы принциптік тұрғыдан аса маңызды. Қазіргі кезеңде бұл саяси жаңғырту дәуірінен жаңа мемлекеттік модельді институционалдық тұрғыда бекіту фазасына өтуді білдіреді. Мұнда басты назар декларацияға емес, қатысу, жауапкершілік және қоғамдық сенім тетіктерінің орнықтылығына аударылады. Осы тұрғыда жаңа үлгідегі бірпалаталы парламентті қалыптастыру ерекше мәнге ие. Ол неғұрлым ықшам, функционалды әрі азаматтардың мүдделерін мазмұнды түрде өкілдік етуге бағытталған болуы тиіс. Әңгіме жүйені жеңілдету туралы емес, оның тиімділігі мен қоғам алдындағы есептілігін арттыру туралы болып отыр. Бұл унитарлы мемлекеттердегі парламенттік дамудың озық әлемдік тәжірибелеріне сәйкес келеді. Халық кеңесі және қоғамдық диалогтың жаңа архитектурасы. Халық кеңесін тұрақты жұмыс істейтін консультативтік алаң ретінде құру идеясы жария саясаттың анағұрлым кемелденген моделіне көшуді білдіреді. Ұсынылып отырған формат өкілетті мемлекеттік органдарды алмастырмайды, керісінше, сайлау циклдері арасындағы кезеңде институционалданған қоғамдық қатысу арнасын қалыптастыра отырып, оларды толықтырады. Бұл ретте ондаған жылдар бойы этносаралық келісімді нығайту бойынша бірегей миссия атқарып келе жатқан Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметімен айқын сабақтастық байқалады. Дәстүр сабақтастығы және заманауи патриотизм. Президенттің риторикасында патриотизм декларативті ұғым ретінде емес, елге, оның болашағына және әлеуметтік тұрақтылығына деген практикалық жауапкершілік ретінде түсіндірілетініне ерекше назар аудару қажет. Ұжымдық талқылаудың тарихи формасы – Құрылтайға жүгіну – символикалық қадам ғана емес. Керісінше, бұл дәстүрлі саяси мәдениет пен заманауи басқару институттарымен табиғи үйлесімін көрсетеді. Мұндай тәсіл қатысуға, ынтымаққа және көптүрлілікті құрметтеуге негізделген азаматтық, жасампаз патриотизмді қалыптастырады. Қазіргі реформалар кезеңінің алдыңғы кезеңдерден басты айырмашылығы да осында: мемлекет тек институттарды реформалап қана қоймай, жауапкершілік пен ортақ іске қатыстылық мәдениетін қайта өндіреді. Жалпы алғанда, ұсынылған бастамаларды дәуір сын-қатерлеріне берілген уақтылы әрі салмақты жауап ретінде қарастыру қажет. Олар стратегиялық ойлауды, қоғамдық сұранысқа сүйенуді және институционалдық орнықтылыққа ұмтылысты айқын көрсетеді. Біз диалог, сабақтастық пен патриотизм мемлекетті дамытудың жүйелі негіздеріне айналатын жаңа саяси архитектураның қалыптасу үдерісінің куәгерлері әрі қатысушылары болып отырмыз. Новости Меню навигации
Мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаевтың 5-ші құрылтайда сөйлеген сөзіне пікір
Авторлық баған Аминов Талғатбек Махметұлы Бас ғылыми қызметкері, т.ғ.к. Теги: Сұхбат Қазақстан Президент Бүгін Қызылордагың төрінде кезекті бесінші Ұлттық Құрылтайдың екінші күні өтті. Ұлттық құрылтайдың алғашқы жұмыс күнінде төрт бағыт бойынша маңызды мәселелер көтеріліп, секция отырыстарында жаңа бастамалар айтылды. Алты Алаштың басын қосқан Қызылордадағы алқалы жиынға 100-ден аса құрылтай мүшесі келді. Әр өңірден жиналған өкілдер елдің аманатын жеткізіп, қоғамдағы өзекті мәселелерді талқы таразысына салды. Әдеттегідей, Құрылтайда айтылған әрбір ұсыныс-пікір хатталып, шешу жолдары қаралады. Өйткені бұған өткен Құрылтайда көтерілген мәселелердің нәтижесі айқын дәлел. Мәселен, Бурабайда өткен Құрылтайда көтерілген мәселелер бойынша Парламентте 6 заң қабылданып, 10 заң жобасы бойынша талқылау жүргізілуде, 70-ке жуық іс-жоспар жасалды. Одан кейін ең бастысы ішкі саясат қағидаттары жөніндегі, өңірлерді дамыту жөніндегі концептуалды құжаттар қабылданды. Жалпы бұдан бұрын өткен төрт Құрылтайдың қорытындысы бойынша барлығы 26 заң қабылданды. Биылғы Құрылтай да өзгерістер мен батыл қадамдарға бастайтын жиын болмақ. Қазақ қоғамы Президент қатысуымен Қызылордада өткен пленарлық отырыста мемлекет дамуына серпін беретін реформалардың жалғасын ризашылықпен қолдауда. Бір сөбен айтқанда, зерттушілердің пікірінше, Құрылтай – қоғамның өзекті мәселелерін анықтап, талқылап, оларды жүйелі шешу жолын қарастырады. Бұған дейін төрт мәрте бас қосқан Құрылтайды – Ұлы Кеңестердің заман ағымына сай модернизациялануы деп бағалап жатыр жұртшылық. Құрылтай – қазақ халқының тарихи дәстүрлерімен байланысты, ежелгі замандардан бері елдің ортақ мәселесін талқылайтын кеңес болған-ды. Тарихи сабақтастықты Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жалғастырып, 2022 жылы 16 маусымда Ұлттық құрылтайдың алғашқы отырысын Ұлытау облысында өткізді. Сөйтіп, Құрылтай алаңы – консультативтік-кеңесші орган ретінде құрылып, қалыптасты. Бүгінде халық асыға күтетін, күн тәртібінде елдік мәселелер көтеретін бірегей платформаға айналды. Зерделеп көрсек, әр жыл өткен Құрылтайда көтерілген мәселелердің де ауқымы кеңейіп келеді. Осыған сәйкес ол жерде айтылған мәселелерге байланысты қабылданатын шешімдер мен берілетін тапсырмалар да өте маңызды. Айталық, 2024 жылы Атырауда өткен құрылтайда 300-ге жуық мәселе айтылып, 40 беттік жоспар дайындалды. Бұның өзі Ұлттық Құрылтайдың мәні мен маңызының қаншалықты жоғары екенін айғақтайды. Ал 2025 жылы Бурабайда өткен Құрылтайда айтылған мәселелер жөнінде Парламент қабырғасында Президентіміздің тапсырмалары құқық негізінде жүзеге асып, көптеген заңдар қабылданды. Мәселен, елімізде 400 мыңнан астам құмар ойынға берілген лудомандардың бар екені жайлы Құрылтайда айтылды. Депутаттар Құрылтайда көтерілген осы мәселені негізге ала отырып, құмар ойындары мен есірткіге қарсы заң қабылдады. Сонымен бірге есіртікі тасымалдайтындар мен есіріткі өндіретіндердің ара жігін ажырату туралы да Құрылтай барысында айтылды, көп өтпей бұл мәселе де шешімін тапты. Тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы мәселе де Құрылтайда айтылған болатын. Оған да қатысты заң қабылданды. Ұлттық Құрылтайда көтерілген ұсыныс-талаптар мен Парламент арасындағы рухани байланыс жыл өткен сайын артып келеді. Мысалы, Ұлытаудағы жиында 25 қазан – Республика күнін ұлттық мереке мәртебесін қайтаруға екпін берілсе, 2022 жылы Парламент «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» заңға түзету енгізіп, ұлық мерекенің қайта салтанат құруына заңдық негіз жасады. Түркістандағы Құрылтайдан кейін «Балалар кітапханасы» атты жаңа жоба дүниеге келді. Атыраудағы маңызды жиыннан кейін әйел құқығы мен бала қауіпсіздігін күшейту туралы заң, вейп саудасына тыйым салу, мемлекеттік наградалар мен ономастика туралы заң қабылданды. Оған вандализм мен ойын бизнесін шектеу туралы құжат қосылды. Жалпы айтқанда, Ұлттық Құрылтай халықтың тағдыршешті шешімдер алаңына айналды. Тіпті Ұлттық Құрылтайдың маңызы Мемлекет басшысының жыл сайынғы Жолдауынан кем түсіп тұрған жоқ. Осы алаңда еліміздің әр өңірінен келген азаматтар ойларын ортаға салып, бір шешімге келуді мақсат етеді. Қысқасы, Ұлттық Құрылтай елдік мәселелерді көтеретін платформаға айналды. Ал, Парламент Құрылтайдың мәртебесін арттыруда заң нормаларымен қолдап келеді. Бұл Құрылтай мен Парламент арасындағы байланыстың нығайғанын және халықтың ұсыныстарының ескеріліп жатқанын көрсетеді. Енді Мемлекет басшысының 5-ші Құрылтайда елімізде жүргізіліп жатқан түбегейлі реформалардың барысы туралы айтқан кейбір ұсыныстарына тоқталайық. Мәселен, Парламенттік реформаға сәйкес Мемлекет басшысы жаңа құрылатын бірпалаталық Парламентке «Құрылтай» атауын беру жөнінде ұсыныс білдірді. «Қысқаша айтқанда, «Құрылтай» деген атауды беру керек деп сенемін. Азаматтарымыз осы мәселеге қатысты өз пікірін білдіріп, ұсыныстарын жолдады. Жұмыс тобы келіп түскен ұсыныстарды зерделеп, барлық жағынан қарастырды. Өте маңызды жұмыс атқарылды. Бұл бағыттағы шаруаның бәрін өзім тікелей бақылауда ұстадым», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев. Президенттің сөзінше, былтыр қазан айының ортасында жұмыс тобының алғашқы отырысы өткен, ал жаңа жылдан бері жұмыс тобының мүшелері үш рет бас қосқан. Мемлекет басшысы «Құрылтай» атауының тарихи аясы мен мағынасы халқымызға түсінікті әрі жақын екенін атап өтті. Ұлттық құрылтайда Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Парламенттің құрамы мен құрылымына қатысты жұмыс тобы талқылаған негізгі ұсыныстармен де таныстырды. Депутат санын көбейтудің еш қажеті жоқ. Мәселе санда емес, сапада. Ең бастысы, Парламентте нағыз отаншыл азаматтар мен білікті мамандар отыруы тиіс. Жұмыс тобы азаматтардың ұсыныстарын қызу талқылады. Ақыры соңында Парламенттің мандат саны 145 болуы қажет деген байламға келді, – деді Президент. Сондай-ақ Мемлекет басшысы жаңа Парламенттің ішкі құрылымына қатысты да бірқатар нақты ұсыныс айтты. Президенттің сөзінше, жаңа Парламентте Төрағаның үш орынбасары болуы мүмкін, ал комитеттер саны 8-ден аспауы тиіс. Бұдан бөлек, Мемлекет басшысы жаңа Парламентте Қазақстан халқы Ассамблеясының квотасы болмайтынын мәлімдеді. Президенттің сөзінше, жаңа Парламентте депутаттарды бес жыл мерзімге сайлау көзделіп отыр. Сонымен қатар заң шығару процесін жетілдіру мақсатында заң қабылдаудың үш кезеңнен тұратын жаңа процедурасы ұсынылған. Қасым-Жомарт Тоқаев бұл өзгерістер мемлекеттің институционалдық тұғырын нығайтуға бағытталғанын атап өтті. Біз «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидатына сәйкес орнықты саяси жүйе қалыптастырамыз. Басты мақсатымыз да – осы, — деді Президент. Парламенттік реформаға қатысты Президенттің тағы бір ұсынысына қатысты. «Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың тарихи маңызды миссиялары іс жүзінде орындалды деуге болады. Жаңа институт ретінде Қазақстанның Халық Кеңесін құруды ұсынамын. Жаңа органның қызметінде Ассамблея мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық сабақтастығын, яғни Қазақ мемлекеттілігін және Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігін дәйекті нығайтуды сақтау өте маңызды деп санаймын», – деді Президент. Мемлекет басшысының сөзінше, Халық Кеңесі шет мемлекеттердегі консультативтік құрылымдардың тәжірибесін бойына сіңірген жаңа мемлекеттік органға айналады. Кеңесте еліміздегі барлық этностар, әлеуметтік топтар және өңірлер өкілдікке ие болады. Президент айтқандай, Құрылтайдың бірінші күні жиынның 4 секциясы өз отырыстарын өткізді. Соның аясында құрылтайдың 70-ке жуық мүшесі сөз сөйлеп, 200-ден астам ұсыныс айтылды. Ғылым және білім, бала құқықтарын қорғау саласында маңызды бастамалар қолға алынды. Жақында ғылыми қалашықтар құру және дамыту тұжырымдамасы қабылданды. Мектептердегі тәрбие бағдарламасы жетілдірілді. Мемлекет басшысының тапсырмасымен «Қазақстан балалары» біртұтас бағдарламасы әзірленді. Балалардың құқығын қорғау бағытындағы шараларының бәрі енді осы құжатқа біріктірілді. «Жаңа ғана сөз сөйлеген құрылтай мүшелері маңызды ой-пікірлер айтты. Құрылтайдың аясында пайдалы пікір алмасулар болды. Барлығы еліміздің дамуына қажетті болатынына сенемін. Бүгін Ұлттық құрылтай жиыны осымен бесінші рет шақырылып отыр. Бұл Форумның алғашқы отырысы ұлт ұясы – Ұлытауда өтті. Екінші жиын түбі бір түркі жұртының қара
Президент сұхбатындағы стратегиялық бағдарлар
Авторлық баған Аминов Талғатбек Махметұлы Бас ғылыми қызметкері, т.ғ.к. Теги: Сұхбат Қазақстан Президент Қ.К.Тоқаев бұл сұхбатын өткен 2025 жылы еліміздің әлеуметтік-экономикалық саласында қолымыз жеткен жетістіктерге қысқаша шолу жасай отырып, жаңа 2026 жылы алдымызда тұрған мақсаттар мен міндеттерге жан-жақты тоқталғаны баршаға мәлім. Мәселен, еліміздің экономикасы өткен жылы 6 пайыздан астам мөлшерге өсіп, 300 миллиард доллардан асып түсіп, жан басына шаққанда 15 мың доллардан артық мөлшерге жеттті. Бұл бізді қатты қуантады, бірақ үстіміздегі жылы бұл қарқынды бәсеңдетпей, күшейте түсуіміз керек деді Мемлекет басшысы. Бұл үшін ең алдымен инфляцияны төмендетуге бағытталған іс-шараларды кешенді түрде жүзеге асыру қажет. Бұл міндет алдымен Үкімет пен әкімдерге жүктеледі. Олар әсіресе жаңадан қабылданған Салық кодексін экономиканың тұрақты дамуына бағыттап, осы салада жүргізіліп жатқан қаржылық реформаның басты бөлігі ретінде пайдалана білуі тиіс. Жаңа Салық кодексінде бақылау жасауға емес, өзара серіктестік орнатуға баса мән беріледі, яғни, осы үдеріске қатысушылардың бәрі – мемлекет те, бизнес те, азаматтар да өз міндетін адал орындауға тиіс. Бірін-бірі өзара толықтырып тұратын мұндай жүйеде салық төлеу ауыртпалық ретінде қабылданбайтын болады. Түптеп келгенде, салық төлеу дегеніміз – заманауи қоғамдық келісімшарт деген сөз. Салық төлесеңіз – қызмет көрсетіледі, инфрақұрылым салынады, қауіпсіз орта қалыптасады, тың мүмкіндіктер пайда болады. Керек десеңіз, бұл – әділдік болу үшін жүктемені қайта бөлу құралы, әлеуметтік тұрғыдан әлсіздерді қолдау және экономикалық тұрғыдан «белсенді ортаны» одан әрі дамыту тәсілі деді Мемлекет басшысы.Қ.К.Тоқаев сұхбатында Қазақстан үшін көлік-логистика саласының әлеуетін арттыру – стратегиялық маңызы бар міндет екендігін айтты. Теңізге тікелей шығатын жолы болмаса да, еліміз Еуразия құрлығының кіндік тұсында, яғни негізгі транзиттік күре жолдар тоғысқан жерде орналасқан. Бұл – үлкен артықшылық, біз оны ел игілігіне жарата білуге тиіспіз. Мақсат-мүддемізге сәйкес Қазақстанды Еуразияның көлік айлағы (хабы) ретінде қалыптастыру – бұл салада атқарылатын жұмыстың басты бағыты. Қазақстан мұхит жолдарынан тысқары тұрса да, Сары теңіз бен Қара теңіздің арасында жүк терминалдарының желісін қалыптастырды. Еліміздің аумағы арқылы өтетін 12 халықаралық көлік дәлізі, атап айтқанда, 5 темір жол, 7 автокөлік дәлізі бар. Қытай мен Еуропа арасында құрлықпен жеткізілетін жүктің шамамен 85 пайызы осы жолдармен тасымалданады. Алайда, Президенттің пікірінше, мұның бәрі – табысқа оп-оңай жете қоямыз деген сөз емес. Бұл саладағы бәсеке күшейіп келеді. Себебі көлік және логистика мәселесі геосаясаттың ажырамас бөлігіне айналды. Осы тақырып жоғары деңгейдегі келіссөздердің күн тәртібіне біржола енді. Сондықтан, Қазақстан үшін де оның айрықша маңызы бар. Президенттің сұхбатында көтерілген келесі бір маңызды мәседе — ауыл шаруашылығын дамыту жолдары. Шаруаларға 2024 жылы 580 миллиард теңге, былтыр 1 триллион теңге жеңілдетілген несие берілді. Бұл – өте қомақты қаржы. Соңғы он жылда шаруаларға көрсетілген қолдаудың көлемі 10 есе артты, бірақ оның тиімділігі күмән тудырады. 2015-2024 жылдары ауыл шаруашылығындағы жалпы өнім көлемі 2,5 еседен астам өсті. Бұл көрсеткішті одан да көбейтуге болар еді. Қазіргі кезде Үкімет кооперативтерге, яғни шаруалар бірлестігін құруға қайта оралу мәселесін қарастырып жатыр. Кооперативтер еңбек өнімділігін және ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін арттыра алады. Сондай-ақ, дайын өнімді сататын нарықтарға жақын болуға, тұтынушылармен ұзақ мерзімге арналған қарым-қатынас орнатуға жол ашады деді Мемлекет басшысы.Президент Жаңа жылға арналған құттықтау сөзінде 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялады. Осыған қатысты Қ.К.Тоқаевтың пікірінше, Қазақстан цифрлық державаға айналуы керек. «Бұл – қазіргі жаңа технология дәуірінде өркениетті ел болып қалудың бірден-бір жолы. Халқымыздың ой-санасы мұндай инновацияларға дайын екеніне сенімдімін. Оның үстіне, Қазақстанда азаматтарымыздың өмір салтын едәуір өзгерткен танымал финтех компаниялар табысты жұмыс істеп жатыр» деді ол. Президенттің сұхбатында қазіргі тарихымыздың тұлғатану саласына қатысты пікірі бізді қатты толғандырды. Оның ойынша, кез келген елдің, соның ішінде біздің де төл тарихымызда қайшылыққа толы оқиғалар мен ақиқатынан аңызы басым тұлғалар жетіп артылады. Тарихи деректерді бұрмалау, халыққа жасаған еңбегі күмәнді, яғни нақты мәліметтермен немесе құжаттармен дәлелденбеген адамдарды шамадан тыс ұлықтап көрсету – мүлде ақылға қонбайтын нәрсе. Мұның соңы жақсылыққа апармайды. Бұл – ақиқат жолы емес, керісінше «жалған түсінік туғызатын теріс жол». Біз болашаққа ұмтылған қоғам, біртұтас ұлт ретінде төл тарихымызды танып, оны қаз-қалпында қабылдай білуіміз керек. Бізге негізсіз аңыз-әңгімелердің еш қажеті жоқ, оның бәрі сана-сезімімізге кеселін тигізеді. Тарих жұртты дауластыратын, жауластыратын тақырып емес, керісінше, қоғамды ұйыстыратын құндылық болуға тиіс. Мемлекет басшысының бұл тұжырымын және оның сұхбатында көтерілген басқа да ойлары мен идеяларын толық қолдай отырып, алдағы уақытта оларды насихаттауға біз белсене қатысуымыз қажет деген пікірімді білдіремін. Новости Меню навигации