ҚАЗАҚСТАН ЕКІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДА
Авторлық баған Теги: Т.М. Әминов Мемлекет тарихы институтының бас ғылыми қызметкері Қазақстан біздің_тарих Екінші дүниежүзілік соғыс 1939 жылғы 1 қыркүйектен 1945 жылғы 2 қыркүйекке дейін созылған, әлем халқының 80 пайызға жуығы (шамамен 1 млрд. 700 млн. кісі) зардабын тартқан сұрапыл соғыс. Соғыс өрті сол кезде әлемдегі 73 мемлекеттің 62-сін (Еуразия және Африка құрлығы) шарпып өткен. Соғысқа қатысқан әскерилердің саны 110 миллионнан асса, сол соғыста 60 миллионнан аса адамның өмірі құрбан болған. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына Германияның агрессиялық саясатынан бөлек, сол кезде танымал болған «ымыраластыру саясаты» арқылы гитлерлік Германияның Австрия мен Чехословакияны жаулап алуын мақұлдаған Ұлыбритания Премьер-Министрі Невилл Чемберленнің әрекеті мен «Молотов-Риббентроп пактісіне» құпия қол қойғызған, сол арқылы Польшаны Кеңес Одағы мен фашистік Германия арасында бөлісіп алуға келіскен, екі ел арасында соғыс өртін тұтатпау туралы уағдаласқан Кеңес Одағы басшылығының де кінәсі бар екені туралы айтылады. Осылайша, Кеңес Одағының ресми келісімін алу арқылы Германия 1939 жылғы 1 қыркүйекте Польшаға басып кіреді. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басталған күні ретінде есептеледі. Соған биыл 85 жыл болып отыр. Соғыс барысында Германия Еуропаның көп мемлекеттерін қысқа мерзімде тізе бүктіру арқылы 1941 жылы 22 маусымда Кеңес Одағына тұтқиылдан басып кіреді. Бұл кеңестік жылнамада Ұлы Отан соғысының басталуы немесе фашистік Германияның шабуылы нәтижесінде Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғысқа кіріскен уақыты ретінде саналып келді [1]. Екінші дүниежүзілік соғысындағы Жеңіске биыл 81 жыл болады. Президентіміз Қ.К.Тоқаев айтқанындай, Жеңіс күні – халқымыздың ерлігі мен батырлығының айқын көрінісі. Біз Отан үшін от кешкен ардагерлеріміздің алдында әрдайым қарыздармыз. Олардың ерлігі – мәңгілік үлгі, ал бейбіт өмір – ең қымбат құндылығымыз. Сондықтан 9 мамырдың төл тарихымыздағы орны ерекше. Бұл — жанқиярлықпен ел қорғаған аталарымыз бен әкелеріміздің, әжелеріміз бен аналарымыздың рухына тағзым ететін күн. Бұл фашизмді жеңген ерлердің ерен ерлігін жадымызда жаңғыртатын күн. Сұрапыл соғыста халқымыз күш-жігерін сарп етіп, орасан зор шығынға ұшырады. Майдангерлердің қаһармандығы мен қайсарлығының, тыл еңбеккерлерінің жанкештілігінің арқасында жеңіске жеттік. Елдің азаттығы мен ұрпақтың жарқын болашағы үшін жанын пида еткен боздақтарымызды мәңгі есте сақтау — қасиетті борышымыз [2]. Екінші дүниежүзілік соғыс адам шығыны бойынша әлемдік тарихтағы ең қатігез, қиянкескі ұрыс саналады. Жоғарыда айтылғандай, соғыс барысында шамамен 60-65 миллион адам шығыны болған. Оның ең көбісі Кеңес Одағынан болған. КСРО 27 миллионға жуық адамынан айрылған. Соғыстың алғашқы кезеңі өте ауыр соқты. Осындай жағдайда Қазақстанның рөлі біршама өсті. Соғыс сирек кездесетін металдар және түсті металлургия, көмір және мұнай өнеркәсібінің өнімдерін көптеп шығаруды талап етті. Қазақстан эвакуацияланған мекемелерді қабылдады. 1941-1942 жылдары республикаға 220-дан астам зауыттар мен фабрикалар, цехтар мен артельдер көшірілді. Бұған қоса, Қазақстанда 1941-1945 жылдары 240 өнеркәсіп орындары салынды. Қазақстан 85% қорғасын, 35% қалайы, 75% полиметалл рудаларын беріп отырды. Соғыс жылдары Қарағанды шахтерлары 34 миллион тонна көмір өндірді. Мұнай өндіру 39 %-ға өсті [3]. Ауыл шаруашылығы да соғыс қажетіне бейімделді. Соғысқа шақырылғандардың үштен екісі ауыл шарушылығы еңбекшілері екендігіне қарамастан, көптеген колхоздарда еңбекшілердің 80%-ын әйелдер құрады. Қолхозшылар еңбекте ерлік көрсетті. Қазақстанның ауыл шаруашылық еңбекшілері майданға нан, ет, шикізат өнімдерін беріп қана қоймай, 370 мыңға жуық эвакуацияланған мал басын сақтап қалды. Осылайша майданға ет, сүт, жүн, тері өнімдерін көптеп жіберді. Қазақстан тұрғындары танкілер, самолеттер, сонымен қатар тұтас эскадрилья құрастыру үшін қаражат жинады. Қазақстандықтардың майдан мұқтажы үшін өз еріктерімен өткізген қаражаты 4700 миллион сомды кұрады. Бұдан басқа, майданға 2,5 миллионға жуық жылы киімдер, 1600 вагон сыйлықтар жөнелтілді. Сонымен қатар, Қазақстанға ғылыми және шығармашылық қоллективтері эвакуацияландырылды. Алматыға Москва және Ленинград киностудиялары, 20-ға жуық ғылыми мекемелер және аттары әлемге әйгілі И.П.Вернадский, В.А.Обручев, А.М.Панкратова, А.А.Скочинский, т.б. сияқты академик-ғалымдар көшірілді. Рухани қару ретінде әдебиет үлкен қызмет атқарды. Майданның және тылдың батырлары жайында Жамбыл Жабаев, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Дмитрий Снегин сияқты поэзия мен проза шеберлері, Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Сағынғали Сейітов, Жұмағали Саин сияқты жас жазушылар өз еңбектерін жазды. Қазақстанның 90 ақын-жазушысы соғыс майдандарында шайқасты [3]. Соғыстың бірінші күндерінен-ақ Қазақстан аумағында әскери құрамалар мен бөлімдер жасақталды, барлығы 12 атқыштар, 4 кавалериялық дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы, 50-ге жуық жеке полктар мен батальондар, әртүрлі әскери жасақтар құрылды. Соғыс жылдары 1 196 164 қазақстандық әскер қатарына шақырылды. Жасақталған әскери құрамалар мен бөлімдер құрамы жағынан көп ұлтты болды. Өнеркәсіп орындарында жұмыс істеу үшін 670 мың адам мобилизацияланды. Москва түбіндегі шайқаста генерал-майор И.В.Панфилов басқарған даңқты 316-атқыштар дивизиясы шешуші рөл атқарды. Ол жаудың танкілеріне қарсы табандылықпен қарсы тұра білді. 1941 жылдың 16 қарашасында Дубосеково разъезінде фашистердің 18 танкісін жойып, жауды Мәскеуге өткізбеген 1075-атқыштар полкінің 28 жауынгерінің өшпес ерлігі бүкіл әлемге белгілі. Осы топтың құрамында болған политрук В.Г.Клочковтың: «Ресей кең-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ! Артымызда, Мәскеу!» деген қанатты сөздері бүкіл майданға тарады. Барлық жиырма сегіз панфиловшыларға Кеңес Одағының батыры атағы берілді. Генерал И.В.Панфилов 1941 жылғы 18 қарашада ерлікпен қаза тапты. Мәскеу үшін шайқаста, Батыр атағын 1990 жылы ғана алған, Бауыржан Момышұлы басқарған батальон табандылық көрсетті. Сол шайқаста Кеңес Одағының батырлары Төлеген Тоқтаров, Мәлік Ғабдуллин, т.б. ерлік көрсетті. П.Б.Вихревке Кеңес Одағының батыры атағы ерлікпен қаза тапқаннан кейін берілді. Сонымен қатар, Кеңес Одағының батырлары – қарағандылық ұшқыш Н.Әбдіров, минометші Қ.Сыпатаев, лейтенант Г. Рамаев Отан үшін ерлікпен қаза тапты. Қазақстанда құралған басқа дивизиялар, бригадалар мен полктер Ұлы Отан соғысы майдандарына 1942 жылы кіргізілді. Бұл кезде Ақтөбеде жасақталған 312-ші дивизия Малоярославль түбінде жаудың үш-төрт дивизиясына қарсы бір жеті бойы қасарысқан қорғаныс ұрысын жүргізді. Шымкент қаласында құрылған 102-ші дивизия Украинаның солтүстік-шығысында қорғаныс шебін ұстап тұрды. Ұлы Отан соғысы барысында Сталинград шайқасы бетбұрыс кезең болды. Бұл сұрапыл шайқасқа қатысқан құрамалардың арасында Қазақстанда жасақталған 38-атқыштар дивизиясы бар еді. Ол әр кезде 62-армия /қолбасшысы В.И. Чуйков/, 57-армия /колбасшысы Ф.И. Толбухин/, сондай-ақ Сталинград үшін болған шайқастың негізгі ауыртпалығын көтерген 64-армияның /қолбасшысы М.С. Шумилов/ құрамында соғысты. Сталинград түбіндегі ұрыстарда Жамбыл қаласында жасақталған 81-атқыштар дивизиясы жауды талқандауда салмақты үлес қосты. 1942 жылғы қарашаның аяғы – желтоксанның басында бұл дивизия Котельниково қаласын алуға, сөйтіп Сталинград қаласында қоршауда қалған Паулюстің армиясын босату үшін әрекет жасаған неміс-фашист әскерлеріне қарсы шайқастарға қатысты. Сондай-ақ Орал қаласында жасақталған 152-ші атқыштар бригадасының батальондары Элиста-Астрахань жолы арқылы Еділ өзенінің төменгі сағасына өтуге тырысқан неміс, румын әскер бөлімдерінің жолын бөгеді. Қызыл әскер бөлімдерімен шайқастарда көптеген шығындарға ұшыраған неміс-фашист әскерлері Астраханьға шабуыл жасауға тырысқан әрекеттерінен бас тартты. Қазақстандық жауынгерлер тек Сталинград түбінде ғана емес, сонымен қатар Курск иінінде, Днепр, Ленинград үшін шайқастарда жанқиярлықпен соғысты. Ленинград қоршауындағы әскери бөлімдерде қызмет еткен жауынгерлердің арасында Д.Шыныбековтың, алысқа ататын зеңбірекке бекітілген аэростат командирі С.Жылқышиевтің есімдері мақтанышпен аталды. 1942 жылғы шайқастардың бірінде Батыс Қазақстан облысындағы Жаңақала ауданының түлегі Арыстан Ахметов өз есімін өшпес данққа бөледі. Ол 19 жауынгермен әскери маңызы бар бір төбені жаудан корғап, соңғы адамы қалғанша соғысты. Жаралы болып ес-түссіз жау қолына түскен одан жау солдаттары әскери мағлұмат алмақ
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНЕН ШЫҚҚАН: БАТЫР ҚЫЗДАР МӘНШҮК ПЕН ӘЛИЯНЫҢ ЕРЛІГІ ЖАСТАРҒА ҮЛГІ
Авторлық баған Сүлейменова Дәметкен Досмұханқызы Мемлекет тарихы институтының жетекші ғылыми қызметкері Теги: Қазақстан біздің_тарих Қазіргі Қазақстан қоғамында жастар тәрбиесі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. Әсіресе, Жаңа Конституция қағидаттарын ілгерілету арқылы өскелең ұрпақты патриоттық рухта тәрбиелеу ел болашағын айқындайтын стратегиялық міндет. Бұл үдеріс жастардың бойында Отанға деген сүйіспеншілікті, ұлттық құндылықтарға құрметті, сондай-ақ тәуелсіздік пен егемендік идеяларын терең қалыптастырумен тығыз байланысты. Қазақстан Республикасының Конституциясы – елдің құқықтық негізі ғана емес, ол қоғамның құндылықтық бағдарын айқындайтын маңызды құжат. Конституцияда бекітілген адам құқықтары, еркіндік, заң үстемдігі, бірлік пен келісім қағидаттары жастардың азаматтық санасын қалыптастыруда негізгі тірек болып табылады. Саясаттану ғылымында бұл құбылыс «азаматтық бірегейлік» ұғымымен түсіндіріледі, яғни жеке тұлғаның өзін мемлекетпен, оның құндылықтарымен сәйкестендіруі. Патриоттық тәрбие мәселесін философиялық тұрғыдан алып қарасақ Әл-Фараби «қайырымды қоғам» идеясында тұлғаның қоғам алдындағы жауапкершілігін ерекше атап өтеді. Оның пікірінше, ізгі қоғам тек парасатты, тәрбиелі азаматтар арқылы қалыптасады. Бұл тұжырым қазіргі азаматтық тәрбие теорияларымен толық үндеседі. Ал қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы да отаншылдық пен адамгершілік құндылықтарды тәрбиелеуде білімнің рөлін жоғары бағалаған. Оның «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген қағидасы – тек гуманизмнің ғана емес, сонымен қатар ұлттық бірлік пен елге деген сүйіспеншіліктің негізі. Абайдың қара сөздерінде «елге қызмет ету – азаматтың басты борышы» екені айқын көрініс табады. Қазіргі педагогика ғылымында патриоттық тәрбие тұлғаның әлеуметтік және моральдық дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, жастардың патриоттық санасы олардың тарихи жадымен, мәдени мұрамен және ұлттық құндылықтармен байланысы арқылы қалыптасады. Осы тұрғыда білім беру жүйесінде Қазақстан тарихын, әдебиетін және мәдениетін терең оқыту ерекше маңызға ие. Сонымен қатар, тәуелсіздік пен егемендік құндылықтарын дәріптеу жастардың ұлттық сана-сезімін қалыптастырудың негізгі факторы. Тәуелсіздік тек саяси ұғым ғана емес, ол – халықтың тарихи жетістігі мен рухани символы. Бұл идеяны жастардың санасына сіңіру үшін нақты мысалдар мен тарихи деректерді қолдану тиімді. Сондықтан тарихи тұлғаларды дәріптеу жастар тәрбиесінде өте маңызды факторлардың бірі болып табылады. Мәншүк Мәметова Батыс Қазақстан өңірінде 1922 жылы 23 қазанда Қызылқоға ауданындағы Қамысты ауылында дүниеге келген. Мәметова Айман Мәншүктің немере сіңлісінің айтуынша: «Телғара атасынан – Әлі мен Мәмбет дүниеге келген. Әліден – Жеңсігәлі дүниеге келеді. Жеңсігәліден – Нағи, Қадір, Мәнсия дүниеге келген. Ал Мәмбеттен – Ахмет пен Қанат дүниеге келген. Ахметтен ұрпақ болмағасын, Жеңсігәліден Мәнсияны Ахмет жастай асырап алады. Мәншүктің өз әкесі – Жеңсігәлі 1929-1930 жылдары астық қоймасын күзеткен, сол уақытта қоймадан астық ұрланып, «соны сен шығарып бердің»- деген жаламен ұсталған. Ал Мәншүктің өз туған анасы — Тойымша құсадан өлген, балалары Нағи мен Қадер Қанат ағайының қолында тәрбиеленген. Нағи соғыстың алдында қайтыс болған. Ал Қадер Ұлы Отан соғысына қатынасып, хабарсыз кеткен. Ал Қанат Ұлы Отан соғысына қатынасып, жараланып елге келіп, «Жаңа жол» колхозында басқарма болып,1951 жылы қайтыс болған[1].(Мәмбетова А. «Жақсыдан қалған көз едік» // Қазақстан әйелдері, №3.03.1995 ж.) Саратов университетін бітірген соң Ахмет Мәмбетовты Семейге жұмысқа жібереді. Мәншүк сол жерде балабақшаға, кейін 1 сыныпқа оқуға барады. Мәншүктің ата-анасы 1932-1934 жылдары Орал қаласына жұмысқа келеді,сол жылдары Мәншүк Оралда №4 мектепте оқыған. Кейінен Алматы қаласына көшкенде Мәншүк №28 мектепте оқыған. 7 сыныптан соң Мәншүк 3 жыл медицина рабфагіне түсіп,оны 2 жылда үздік бітіріп, медицина институтына қабылданады»[2].(Нұркина Ж. «Ерлік ер мұрасы» //Қазақстан әйелдері,№ 3.03.1995 ж.) Мәншүк Мәметова 1942 жылдың тамызында өз еркімен сұранып майданға аттанады. Алғашында медбике болуға тырысқанмен, кейін пулеметші болуды таңдап, осы мамандықты екі айда толық меңгеріп шығады, кейіннен аға сержант шеніне дейін көтеріліп, пулемет расчетінің командирі болады. Мәншүк Мәметованың майдан жолы 1942 жылдың қыркүйегінде 100 — ат қыштар бригадасының құрамында Москваның солтүстік жағындағы «Бабушкино» деген шағын қаладан басталады. Бастапқыда Мәншүк штабта «іс-қағаздарын реттеуші, әрі 4-бөлімшенің комсомол жетекшісі болады. 1943 жылдың жазында Мәншүк штабта хатшы болмаймын деп бірнеше қайтара рапорт жазып, алдыңғы шепке сұранады. Ақыры 1943 жылдың маусым айында жаңадан құрылып жатқан 4-ші пулеметшілер батальонына қабылданады. Мәншүктің пулеметі «Максим» деп аталатын,оны төрт адам бөліп-бөліп көтеретін,оқтарымен қосқанда салмағы 90 кг. және барған жерде қайта құрастырылатын. Мәншүк тез арада осы жұмыстардың бәріне төселіп, тез арада оны толық меңгеріп алады[3].(Лейник О. «Мәншүктің есімі жұлдыздай жарқырайды»// Октябрь туы,№39.28.03.1970 ж.) 14 қазанда Невель қаласының терістік жағында 15 шақырым жерде теміржол торабы орналасқан Изочи станциясынан Ленинград, Москва бағытында теміржолдары өтетін,осы жолды фашистерден азат ету үшін шайқас екі күнге созылады. Осы шайқас туралы Ұлы Отан соғысының ардагері, 100 — атқыштар бригадасының жауынгері Болатов Ахметқазы «Құрыштай құйылған жан еді» деген естелігінде Мәншүк Мәметованың батырлығы туралы былай дейді: «Ұлы Отан соғысында менің байқағаным қазақтай қайсар, төзімді жан жоқ екен, оны олардың үш түрлі басты қасиеттерінен таныдым. Біріншіден, аштыққа төзімді, қолда барына қанағатшыл, екіншіден, тамаққа отырғанда жасы үлкендерден бұрын асқа қол созбайтын тәрбиелік, тектілік. Үшіншіден, намысшыл, жігерлі, соғыс өнерін тез арада меңгеріп алуы, «Қазақстандықтар» деген жалғыз ауыз сөзге сүттей ұйып, еліне, өз арына кір келтірмеу үшін кеудесін от пен оққа төсегендерді өз көзімен көрдім. Солардың бірі – Мәншүк еді. Изочи станциясы үшін шайқаста 100 — бригада жауынгерлері жотадан қайтып келе жатқанда Мәншүк артымыздан қуған фашистерге пулеметінен оқты төктіде отырды, бұл пулеметтің радиусы кең, екі шақырым жерді қамтитын. Біздің жігіттер жеткенше өкшелеп келе жатқан жауды беттепей, қоғадай жапырды. Біз Мәншүк бекінген жерге жетіп қарасақ,ол жалғыз қалып басынан жараланған, жарасын таңып алыпты, пулеметі істен шыққан. Қасындағы иесіз қалған пулеметке ауысып, оны іске қосып жатыр екен. Мен Мәншүктің табандылығын, қайсарлығын осы жолы көрдім. Біз Мәншүктің бізбен бірге жүруін өтіндік, бірақ ол пулеметке жабысып, фашистердің 3-4 дүркінгі бас көтерген шабуылына төтеп берді. Мәншүк бізге: «Сендер бара беріңдер,мен сендерді қорғай тұрамын»,- деді,оның соңғы айтқан сөзі осы болды. Біздер жотаның астына құлдилап кете бердік. Біздер 300-400 метрдей ұзаған шамада Мәншүктің сылқылдаған пулеметінің даусы үзілді. Фашистер біздерді жотаға жеткізбей-ақ жойып жіберер ме еді, кім білсін,100-бригаданың қаншама жігіттерінің өмірін сақтап қалды. Мәншүктің ерлігінің мәні міне осындай. Мені бірнеше күннен кейін командирім шақырып: «Сен Изочидегі ұрысқа қатынастың ба?-деп сұрады, мен қатынасқанымды айттым. Ол ендеше Мәншүк Мәметованың мерт боларда бекінген жерін, пулеметінің орнын, сүйегін таба аласың ба?»-деп сұрады, «Табар едім»,-дедім мен тайсалмай, ендеше капитан Т. Әбуов екеуің барып, Мәншүк Мәметованың сүйегін тауып, Невель қаласына апарып жерлейсіңдер»,-деді. Біздер қиналмай ол жерді тауып, пулеметтің орнын да ажыраттық. Снаряд түсіп, сүйекті топырақ жауып қалыпты, қазып жүріп әуелі етігіне кездестік, содан соң сүйекті топырақ астынан аршып алдық. Адамның шашы бұзылмайды екен. Шашын көргеннен кейін Мәншүктің сүйегі екеніне шүбәміз қалмады. Плащ —
Қоғам дамуындағы басты фактор – оқырман ұлт қалыптастыру
Авторлық баған Ермұханова Х.К. Мемлекет тарихы институтының аға ғылыми қызметкері Теги: Қазақстан біздің_тарих кітапкүні Кітап-адамзат өркениетінің ең құнды қазынасы. Мемлекет басшысы «Кітап күні» мерекесінің маңызын атап өтіп, оқуға деген құштарлық-қоғам дамуының басты қозғаушы күштерінің бірі екенін атап өткен болатын. Кітап оқу арқылы білім алумен қоса, ойлау қабілетімізді, тіл байлығымызды дамытуға қол жеткіземіз. Оқу адамды ойлануға, салыстыруға және қорытынды жасауға үйретеді, сөздік қорды байытып, ойды жүйелейді. Қазіргі техниканың дамыған заманында кітап оқуға қарағанда әлеуметтік желінің басымдылығы байқалады. Жастарымыз жеңіл мазмұнды ақпаратқа үйреніп алып, негізінен кітап оқудан алыстап бара жатқаны жасырын емес. Алайда кітап мүлдем оқылмайды деп айта алмаймыз. Жастар арасында кітап оқу мәдениеті әртүрлі деңгейде қалыптасқан. Олардың бірі әлеуметтік желіден қысқа ақпаратты тұтынуды әдетке айналдырса, екіншілері әдебиетке бет бұрып, кітап оқуды әдетке айналдырып келеді. Осы себепті қоғамдағы басым міндет жоғары оқу мәдениетін қалыптастыру болып табылады. Жастардың рухани дамуына әсер ететін маңызды бағыттың бірі-ұлттық әдебиетпен танысып, ұлттық әдебиетті оқу деп ойлаймын. Мысалы, айтар болсақ, жеке тұлғалық даму негізінде «Абайдың қара сөздерін» оқып- зерделеу маңызын әлі күнге жойған жоқ. «Жақсы кітап-ақылды адамның әңгімесімен бірдей. Кітап жансыз, бірақ шынайы дос»-деген халық даналығын еске түсірсек, мағыналы да сапалы кітапты оқу жан-дүниеңнің көкжиегін кеңейтіп, рухани дамуға негіз болады. Новости Меню навигации
2026 жылдың 14 сәуірінде Қазақстан Республикасының Президент орталығында Мемлекет тарихы институтының ғылыми қызметкерлерінің ұйымдастыруымен «Қазақстан мемлекеттілігінің тарихи дамуы контексіндегі Халық Конституциясы» атты ғылыми семинар өтті.
Ғылыми семинарға көрнекті бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері, саясаттанушылар, заңгерлер, тарихшылар қатысты. Баяндамашылардың арасында белгілі ғалым, заң ғылымдарының докторы, Еуразия ұлттық университетінің профессоры Ж.И. Ибрагимов, Мемлекет тарихы институты, Қазақстандық қоғамдық даму институтының ғалымдары болды. Семинардың төрағасы ретінде ҒЖБМ ҒК Мемлекет тарихы институтының директоры, PhD, қауымдастырылған профессор Н.С. Пұсырманов баяндама жасады. Баяндамашы жаңа Конституцияның мәтіні бүкілхалықтық референдумнан өтіп, ол негізінен халқымыздың жалпы қолдауын тапқанын атап өтті. Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталған. Бұл мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс. Мемлекет тарихы институтының директорының пайымдауынша, тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норманы бекітілді. Баяндама жасау үшін келесі сөз Мемлекет тарихы институты директорының орынбасары, тарих ғылымдарының докторы, профессор Б.Ғ. Аяған мырзаға берілді. Өз баяндамасында ірі ғалым қазақ мемлекеттігінің нышандары ежелгі заманнан бері дамып келе жатқандығын айқындады. Белгілі тарихшыдан кейін заң ғылымдарының докторы, профессор Ж.И. Ибрагимов сөз сөйледі. Көрнекті заңгердің пікірінше, Конституция жаңа қоғамда әділеттілікті нығайтады. Содан кейін баяндама жасау үшін сөз Мемлекет тарихы институтының бас ғылыми қызметкері, саяси ғылымдар докторы Ж.I. Қуанышев мырзаға берілді. Баяндамашының пайымдауынша, бүкілхалықтық референдумда қабылданған жаңа Конституция билік тармақтарының өкілеттіктерін қайта бөлуді, тежемелік тетіктерін нақтылауды арттыруды көздейді. Ғылыми семинарды өткізуге жауапты болған Деректану, тарихнама және отан тарихы бөлімінің басшысы, тарих ғылымдарының докторы, профессор Ғ.М. Қарасаев баяндамасында жаңа қабылданған Конституция парламент рөлін арттыруға және үкімет жауапкершілігін күшейтуге оң ықпалын атап өтті. Деректану, тарихнама және отан тарихы бөлімінің бас ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Т.М. Әминов мырза жаңа Конституция Қазақстан Республикасының саяси жүйесін құрайтын және өз тарихи міндетін орындаған негізгі заң деп бағалады. Қорытынды баяндама жасау үшін сөз Мемлекет тарихы институтының директоры, PhD, қауымдастырылған профессор Н.С. Пұсырманов берілді.Семинар барысында мемлекеттілік қағидаттарының сабақтастығы, олардың трансформациясы және қазіргі конституциялық құрылымдағы көрініс мәселелері қарастырылды. Ғылыми семинар ұйымдастырушылары ретінде Мемлекет тарихы институты, Қазақстан Республикасының Президент орталығы болып табылды. #біздің_тарих
Жаңа Конституциялық бастамалар бойынша түсіндіру жұмыстары жүргілуде
«Әділетті және прогрессивті Қазақстанның халықтық Конституциясы үшін!» жалпыұлттық коалициясы аясында МТИ Еуразиялық және саяси зерттеулер бөлімінің басшысы, с. ғ. д., профессор В. А. Жексембекова 20-ақпан мен 13-наурыз аралығында ҚР министрліктерінің ұжымдарымен кездесіп, талқылаулар өткізді. Осы уақыт аралығында Қазақстан Республикасының Әділет, Туризм және спорт, Жасанды интеллект және цифрлық даму, Ауыл шаруашылығы, Мәдениет және ақпарат, Оқу-ағарту, Ғылым және жоғары білім, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау, Энергетика, Өнеркәсіп және құрылыс, Қаржы, Сыртқы істер, Сауда және интеграция, Көлік министрліктерінде жаңа конституциялық реформалардың негізгі бағыттары бойынша баяндамалар жасады. Конституциялық жаңғыртудың құқықтық мемлекет құрудағы рөлі, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған бастамалар туралы ой-пікірлермен бөлісті. Сондай ақ, коалиция құрамында В.А. Жексембекова Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры Басқармасымен, «Қазақконцерт» ұйымымен, ҚР Президенті Іс басқармасы Медициналық орталығымен, Ұлттық шұғыл медицинаны үйлестіру орталығымен, «СК-Фармация» ЖШС ұжымымен, «Санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» ұжымымен, ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ мен қоғамдық саясат институтымен бірлескен кездесулерге қатысып, қатысушылар тарапынан қойылған сұрақтарға жауап беріп, пікір алмасулар өткізді. Мұндай кездесулер қоғам мен мемлекеттік органдар арасындағы ашық диалогты нығайтып, жүргізіліп жатқан реформалардың мәнін кеңінен түсіндіруге мүмкіндік берді. #біздің_тарих
ӨҢІРЛІК САЯСАТТЫ ІСКЕ АСЫРУ – ЕЛ ДАМУЫНЫҢ КЕПІЛІ
Авторлық баған Ермұханова Хадиша Кенжеғұлқызы Мемлекет тарихы институтының аға ғылыми қызметкері Теги: Реформа Қазақстан Құрылтай2026 Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан кең ауқымды тарихи өзгерістер мен барлық бастамалар халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталуда. Осы реформалар негізінде «Күшті өңірлер – қуатты ел» қағидатына сәйкес қоғамда мәслихаттардың беделі артып, мемлекеттік жүйедегі маңызды институттардың біріне айналып келеді. Елімізде мемлекеттік басқару, экономика және әлеуметтік салада жүргізіліп жатқан терең жаңғыртулар үдерісі мәслихаттарға ерекше міндет жүктейді. Осыған байланысты, 2026 жылдың 12 наурызында өткен Мәслихат депутаттарының III республикалық форумы мәслихаттардың мемлекеттік басқару жүйесіндегі рөлін күшейтуге, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамытуға және депутаттық корпусқа қоғамның сенімін арттыруға арналды. Бұл жиынның өңірлік саясаттың тиімділігін бағалаумен қоса, өзекті мәселелерді талқылауда маңызы айрықша болды. Айтар болсақ, мәслихат депутаттарының халықпен өзара байланысын арттыру, қоғамның депутаттарға деген сенімін күшейту мәселелері тереңірек қарастырылды. Сонымен қатар, мәслихаттардың саяси және экономикалық реформаларды іске асырудағы және мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртудағы рөлінің ерекшелігіне көңіл бөлінді. Осының негізге ала отырып, мәслихаттардың әлеуетін арттыру барысында оларға бірқатар міндеттер жүктелді. Атап өтер болсақ, аймақтар өз бюджетін мұқият жоспарлап, табысын арттыруға баса мән беруге тиіс екендігі көрсетілді. Алдағы уақытта жергілікті жерлердегі қордаланған мәселелерді шешуде мүмкіндік пен ресурстардың арта түсетіндігі айтылып, мәслихаттарға қаражаттың тиімді жұмсалуын қатаң бақылау жүктелді. Сонымен бірге, мәслихаттардың өкілеттігін одан әрі кеңейте түсу қажеттілігі, билік өкілдерінің халықпен ашық, тығыз қарым-қатынас орната білуі керектігіне баса назар аударылды. Халық тарапынан болатын шағымдарды жергілікті деңгейде уақыт күттірмей шешуге тапсырма берілді. Бұдан басқа, мәслихаттарға жоғары заң шығарушы органға қажетті кадрларды даярлау міндеттеліп, осы бағытта жұмыс істеу тапсырылды. Республика көлеміндегі бұл басқосу мәслихат институтын одан әрі дамытуға қатысты өзекті мәселелерді талқылауға, тәжірибе алмасуға мүмкіндік беретін маңызды алаңға айналды. Қорыта келе, форум барысында елдің саяси жүйесін жаңғырту, жергілікті басқаруды күшейту және жаңа Конституция аясындағы реформалар кеңінен талқыланып, еліміздің саяси жүйесін одан әрі дамыту мен жаңғырту жолындағы маңызды қадам болды. Новости Меню навигации
Мәслихат депутаттарының ІІІ республикалық форумындағы Президент баяндамасының маңызы туралы
Авторлық баған Сулейменова Дәметкен Досмухановна Мемлекет тарих институтының жетекші ғылыми қызметкері Теги: Сараптамалық пікір Реформа Қазақстан біздің_тарих 2026 жылғы 12 наурызда Астана қаласында барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының ІІІ республикалық форумы өтті. Бұл форум Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін дамытуға, өңірлік басқару тиімділігін арттыруға және мемлекет пен қоғам арасындағы институционалдық байланыстарды нығайтуға арналған маңызды саяси алаң болды. Форумға Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Парламент депутаттары, барлық облыстардан, қалалар мен аудандардан келген мәслихат депутаттары, сондай-ақ сарапшылар мен қоғам өкілдері қатысты. Форум барысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстандағы жергілікті басқару жүйесінің қазіргі жағдайына тоқталып, оның болашақ даму бағыттарын айқындады. Президент өз сөзінде мәслихаттардың мемлекет өміріндегі рөлі ерекше екенін атап өтті. Оның айтуынша, мәслихат депутаттары халықтың мүддесін тікелей білдіретін маңызды өкілді институт болып табылады. Сондықтан олардың қызметінің тиімділігі елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына және азаматтардың өмір сапасына тікелей әсер ететінін айтты. Президент баяндамасының негізгі бағыттарының бірі – жергілікті басқару жүйесін жетілдіру мәселесі болды. Мемлекет басшысы Қазақстанда соңғы жылдары жергілікті өзін-өзі басқару институттарын дамыту бағытында маңызды реформалар жүзеге асырылғанын атап өтті. Мысалы, ауыл әкімдерін тікелей сайлау жүйесінің енгізілуі азаматтардың жергілікті билікке қатысу деңгейін арттырды. Сонымен қатар ауылдық округтердің дербес бюджеттері қалыптастырылып, бұл жергілікті мәселелерді тиімді шешуге мүмкіндік берді. Бұл өзгерістер мемлекеттік басқару жүйесін орталықтандырудан біртіндеп децентрализациялауға бағытталған маңызды қадам болып табылады. Президент мәслихаттардың қызметін одан әрі жетілдіру қажеттігін атап өтті. Оның пікірінше, мәслихат депутаттары тек бақылаушы орган ғана емес, сонымен қатар өңірлік дамудың стратегиялық бағыттарын қалыптастыруға белсенді қатысатын институт болуы тиіс деді. Осыған байланысты депутаттардың жауапкершілігін арттыру, олардың кәсіби біліктілігін күшейту және жергілікті қоғаммен тұрақты байланыс орнату маңызды міндеттердің бірі ретінде көрсетілді. Баяндамада өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуы ерекше назарға алынды. Мемлекет басшысы Қазақстандағы инфрақұрылымдық жобаларды дамыту, коммуналдық жүйелерді жаңғырту, жолдар мен энергетикалық нысандарды жаңарту мәселелеріне тоқталды. Қазіргі таңда елде жаңа энергетикалық нысандарды салу, су және жылу жүйелерін жаңарту, сондай-ақ көлік инфрақұрылымын дамыту бойынша ауқымды бағдарламалар жүзеге асырылып жатыр. Бұл жобалар өңірлердің экономикалық әлеуетін арттырып қана қоймай, халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталғандығына тоқталды.. Президенттің баяндамасының негізгі ғылыми маңызыдылығы біріншіден, бұл баяндама мемлекеттік басқарудағы децентрализация принципінің маңызын көрсетеді. Децентрализация – қазіргі заманғы басқару жүйесінде кеңінен қолданылатын әдіс, ол билік өкілеттіктерін орталықтан жергілікті деңгейге беру арқылы басқару тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалар осы бағыттағы институционалдық өзгерістердің айқын мысалы болып табылады. Екіншіден, Президенттің сөзінде демократиялық басқару қағидаттарын нығайту мәселесіде айтылды. Мәслихаттардың рөлін күшейту азаматтардың саяси қатысу деңгейін арттыруға ықпал етеді. Саяси ғылым тұрғысынан алғанда, бұл үрдіс өкілді демократия институттарының дамуына және мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді. Үшіншіден, Президент баяндамасы өңірлік саясаттың маңыздылығын көрсетеді. Қазіргі әлемде аймақтық даму мәселесі көптеген мемлекеттер үшін стратегиялық мәнге ие. Қазақстан сияқты үлкен аумақты мемлекеттерде өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңгерімді сақтау ерекше маңызды. Мәслихаттардың белсенді қызметі осы міндетті жүзеге асыруда маңызды құрал болып табылады. Осы форумның халық үшін маңызы да ерекше. Мәслихат депутаттары халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін мәселелермен айналысады. Мысалы, жергілікті жолдардың сапасы, мектептер мен ауруханалардың жұмысы, коммуналдық қызметтердің жағдайы, әлеуметтік бағдарламалардың жүзеге асуы сияқты мәселелердің барлығы мәслихаттардың құзыретіне кіреді. Сондықтан бұл форумда қабылданған шешімдер азаматтардың тұрмыс сапасына тікелей ықпал етеді. Сонымен қатар форум мемлекеттік басқару жүйесінің ашықтығын арттыруға бағытталған. Қоғам мен билік арасындағы диалогты дамыту қазіргі заманғы демократиялық мемлекеттердің негізгі қағидаларының бірі болып табылады. Мәслихат депутаттарының республикалық форумы осындай диалогтың маңызды алаңы ретінде қызмет етеді. Қорыта айтқанда, 2026 жылғы 12 наурызда өткен Мәслихат депутаттарының ІІІ республикалық форумы Қазақстандағы жергілікті басқару жүйесін дамытудағы маңызды кезеңдердің бірі болып табылады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың баяндамасы мемлекеттік басқаруды модернизациялау, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту және өңірлік саясатты жетілдіру бағыттарын айқындады. Форум барысында көтерілген мәселелер Қазақстан қоғамының тұрақты дамуына, мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыруға және халықтың өмір сапасын жақсартуға бағытталған маңызды бастамаларды қамтитын форум болып табылады. Новости Меню навигации
Барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының III Республикалық форумына қатысты сарапшылық пікір
Авторлық баған Хасенова Нурбану Нурхатовна Мемлекет тарихы институтының аға ғылыми қызметкері Теги: Сараптамалық пікір Реформа Қазақстан біздің_тарих Мемлекет басшысының қатысуымен өтіп жатқан барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының форумы елдегі саяси жаңғыру мен институционалдық реформалардың маңызды кезеңінде ұйымдастырылып отырғаны ерекше мәнге ие. Біріншіден, мәслихаттар өңірлердің нақты қажеттіліктерін жақсы білетін институт ретінде жергілікті бюджеттердің тиімді жоспарлануына, инфрқұрылымдық жобалардың іске асуына және шағын және орта бизнесті қолдау шараларының нақты бағытталуына ықпал ете алады. Сондықтан мұндай форумдар орталық және өңірлік экономикалық саясаттың үйлесімділігін күшейтетін маңызды механизм болып саналады. Екіншіден, форумда көтеріліп отырған мәселелер алдағы конституциялық реформалардың мазмұнымен де тығыз байланысты. Конституциялық өзгерістердің негізгі мақсаты – мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру, билік тармақтарының теңгерімін нығайту және мемлекеттік институттардың есеп берушілігін арттыру. Мұндай институционалдық реформалар экономикалық тұрғыдан да маңызды, себебі тиімді басқару жүйесі инвестициялық климаттың жақсаруына және экономикалық саясаттың тұрақтылығына ықпал етеді. Үшіншіден, конституциялық реформаларды халықтың қатысуымен талқылау және референдум тетіктерін пайдалану қоғамдағы сенімді күшейтеді. Экономикада тұрақтылық пен болжамдылық өте маңызды факторлар саналады. Егер мемлекеттік шешімдер ашықтық пен қоғамдық қолдау негізінде қабылданса, бұл инвесторлардың сенімін арттырып, кәсіпкерлік белсенділіктің өсуіне оң әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі форум, конституциялық реформалар мен референдум тәжірибеі – өзара байланысты процестер. Олар саяси жүйені жаңғыртумен қатар, өңірлік басқаруды күшейту арқылы экономикалық саясаттың тиімділігін арттыруға және елдің тұрақты дамуына негіз қалыптастыруға бағытталған. Новости Меню навигации
2026 ЖЫЛҒЫ ЖАҢА КОНСТИТУЦИЯ ЖОБАСЫНЫҢ МАҢЫЗЫ БОЙЫНША ПІКІР
Авторлық баған Әминов Талғатбек Махметұлы Тарих ғылымдарының кандидаты Теги: Сараптамалық пікір Реформа Қазақстан біздің_тарих Қазіргі таңда Конституцияның жобасы бүкілхалықтық талқылаудан өтіп, ол негізінен жалпы қолдау табуда. Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталған. Бұл мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс. Тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норманы бекіту ұсынылып отыр. Мұны біз толық қолдаймыз. Біздің ойымызша, Конституцияның тұжырымдамалық өзгерістері мемлекеттің адамға бағдарланғанын арттыруға, Қазақстан халқына тән өзекті құндылықтар мен қағидаттарды көрсетуге, сондай-ақ республикадағы саяси институттар құрылымының тиімділігін арттыруға бағытталған. Конституция жобасының негізгі өзгерістерінің ішінде алдымен бір палаталы жаңа Парламент – Құрылтайдың құрылатынын атап өту керек. Оны құру кезінде пропорционалды сайлау жүйесі қолданылады. Пропорционалды жүйе партиялардың кадрлық саясатын дамытуға, олардың институционалдық рөлін арттыруға және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді. Жаңа жалпыұлттық диалог платформасы – Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады, ол Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын жалғастырады. Бұл Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін, заң шығару бастамасы құқығына ие жоғарғы консультативтік орган болады. Реформаның негізінде Вице-президент институты құрылады. Адвокаттық қызметке және адвокатураға арналған арнайы бап алғаш рет Конституцияда бекітіледі. Осы және басқа да Конституцияға енгізілетін өзгерістер Мемлекет тарихы институты мен Президенттік орталығының сарапшылармен өткізген басқосуында жан-жақты талқыланып, толықтай қолдау тапты. Жаңа Конституция жобасының преамбуласында адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде белгіленген. Сондай-ақ бірлік пен ынтымақтастық, ұлтаралық және дінаралық келісім Қазақстан мемлекеттілігінің негізі ретінде айқындалады. Егемендік, тәуелсіздік, аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар қатарына енгізілген. Әділеттілік, заң мен тәртіп, табиғатқа ұқыпты қарау қағидаттары алғаш рет Конституция деңгейінде бекітілмек. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы әрі егемендіктің иесі – Қазақстан халқы екені нақты тұжырымдалады. Қазіргі таңда Конституцияның жобасы бүкілхалықтық талқылаудан өтіп. ол негізінен жалпы қолдау табуда. Ата Заңымыздың жаңа мәтінінің басты идеясы ретінде білім мен ғылым, мәдениет пен инновация анықталған. Бұл мемлекеттің болашағы минералды ресурстар мен табиғи байлықтармен емес, адами капиталмен және азаматтардың жетістіктерімен анықталатынын көрсететін түбегейлі маңызды бетбұрыс. Тағы бір маңызды мағыналық бағыт – цифрландыру. Осыған байланысты Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау туралы норманы бекітіту ұсынылып отыр. Мұны біз толық қолдаймыз. Біздің ойымызша, Конституцияның тұжырымдамалық өзгерістері мемлекеттің адамға бағдарланғанын арттыруға, Қазақстан халқына тән өзекті құндылықтар мен қағидаттарды көрсетуге, сондай-ақ республикадағы саяси институттар құрылымының тиімділігін арттыруға бағытталған. Конституция жобасының негізгі өзгерістерінің ішінде алдымен бір палаталы жаңа Парламент – Құрылтайдың құрылатынын атап өту керек. Оны құру кезінде пропорционалды сайлау жүйесі қолданылады. Пропорционалды жүйе партиялардың кадрлық саясатын дамытуға, олардың институционалдық рөлін арттыруға және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді. Жаңа жалпыұлттық диалог платформасы – Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады, ол Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын жалғастырады. Бұл Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін, заң шығару бастамасы құқығына ие жоғарғы консультативтік орган болады. Реформаның негізінде Вице-президент институты құрылады. Адвокаттық қызметке және адвокатураға арналған арнайы бап алғаш рет Конституцияда бекітіледі. Осы және басқа да Конституцияға енізілетін өзгерістер Мемлекет тарихы институты мен Президенттік орталығының сарапшылармен өткізген басқосуында жан-жақты талқыланып, толықтай қолдау тапты. Новости Меню навигации
Тарихшы-ғалым, академик Кеңес Нұрпейістің 90 жылдығына орай «Дарабоз тарихшы» тақырыбындағы дөңгелек үстел материалдарының жинағы жарық көрді.
🔗 Өткен жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасында тарихшы-ғалым, академик Кеңес Нұрпейістің (1935 – 2007) 90 жылдығына орай «Дарабоз тарихшы» дөңгелек үстелі өткізілді. Дөңгелек үстелде әйгілі отандық және шетелдік ғалымдар арасында академик К. Нұрпейістің Отандық тарих ғылымының дамуына, Алаш қозғалысы тарихын зерттеуге қосқан үлесі жан-жақты талқыланды. Cонымен қатар, Отан тарихының өзекті мәселелері де талдауға салынды. Соның нәтижесінде осы жинақ қалыптастырылып, назарларыңызға ұсынылып отыр. ✍🏻 Жинақ материалдары ізденушілерге, зерттеушілер мен көпшілік оқырманға пайдалы болады деп үміттенеміз. ↘️ https://history-state.kz/wp-content/uploads/2026/02/nurpeisov-daraboz-tarihshy-2.pdf