Мемлекеттік егемендік туралы декларация – Қазақстанның шынайы тәуелсіздігінің хабаршысы.
Авторская колонка Аминов Талғатбек Махметұлы Бас ғылыми қызметкері, т.ғ.к. Теги: Егемендік Тарих Тәуелсіздік 1990 жылдың 25 қазанында «Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы» Декларацияның қабылдануы оның шынайы тәуелсіздігін алу процесіндегі маңызды тарихи қадам болды. Декларация республикаға халықаралық қатынастардың өз алдына жеке субьектісі ретінде өзінің мүдделеріне сай сыртқы саясатты анықтау және сыртқы экономикалық қызметті өз бетінше шешу мүмкіндігі берді. Бұл кезең бұрынғы Кеңес Одағының барлық одақтық республикаларындағы халықтардың ұлттық санасының өрлеуі, әртүрлі саяси партиялардың, қоғамдық бірлестіктер мен қозғалыстардың қызметінің радикалдануы сипаттама болып табылады. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылдың қазанында мемлекеттік марапаттар мен сыйлықтарды тапсыру салтанатты рәсімінде сөйлеген сөзінде қазақ халқының егемендікке қарай киелі жолмен бірнеше жылдар бойы жүргенін атап өтті. «Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация біздің киелі Тәуелсіздігімізге жол ашты. Сондықтан бұл құжат тарихи маңызға ие. Біз қазір Ұлттық мейрам статусын алған Республика күнін жаңаша тойлап жатырмыз. Бұл бастама қоғамда кең қолдау тауып, жақсы дәстүрге айналады деп сенемін. Республика күні – халықтың рухын көтеру, мемлекеттілікті нығайту, біздің бірлік пен ынтымақтастығымызды бекітуге бағытталған жарқын мейрам», — деді ол. К.-Ж.Тоқаевтың пікірінше: «Егемендік туралы Декларация – батылдық пен дипломатияның, ақыл мен сабырдың жеңісі. Біз бұл тарихи құжаттың күшін өте тез сездік. Біз қоғамның негіздерін жаңартып, жаңа шыңдарға ұмтылдық. Қиын өтпелі кезеңді басынан кешірген Казақстан күшті мемлекеттілік құру жолына түсті» [1]. «Мемлекеттік егемендік туралы» Декларация Қазақ КСР Конституциясы мен заңдарының Қазақстан аумағындағы жоғарылығы қағидатын, республиканың егемендік құқықтарын бұзатын КСРО актілерінің өз аумағындағы әрекетін тоқтату құқығын жариялады. Дәл осы Декларациядан бастап республиканың өзінің мемлекеттік егемендігін іс жүзінде жүзеге асыруы басталды. КСРО құрамында болған кезде Қазақстан тек заңды түрде ғана егемен болды, бірақ іс жүзінде егемендікке ие болмады және тиісінше халықаралық құқықтың нақты субьектісі ретінде айтарлықтай рөл атқара алмады. 1990 жылдың 25 қазанындағы Декларацияда Қазақстан аумағының бөлінбестігі мен бүлінбестігі бекітілді, ел халықаралық құқық субьектісі ретінде анықталды. Республиканың барлық табиғи ресурстар, экономикалық және ғылыми-техникалық әлеует үшін жеке меншік екенін жариялау Қазақстанға өз бетінше экономикалық саясат жүргізуге мүмкіндік берді. Декларация тұңғыш рет мемлекеттің әлеуметтік негізін анықтауда сыныптық тәсілден бас тартып, мемлекеттіліктің ұлттық сипатын жариялады. Декларация мемлекеттік-құқықтық жүйені толық мемлекеттік тәуелсіздікті ресімдеу жолында одан әрі дамыту кезеңі басталған негізгі заңнамалық акт болды. Декларацияның тарихи маңызы ол республиканың мемлекеттік егемендігіне нақты мазмұн беріп, Қазақстанның көп ғасырлық тарихы бар өз мемлекеттілігі еске салынды, аумақтық тұтастық қағидасын атап өтіп, билік бөлінісі жүйесін республиканың демократиялық және құқықтық мемлекет ретінде жұмыс істеуінің маңызды қағидаты деп жариялады. Осылайша, қозғалған 1990 жылы қазақстандық қоғамда жаңа тәуелсіз мемлекет – Қазақстан Республикасын жақын арада құратын күштер ояндı. Қазақстанның өз шынайы тәуелсіздігін алуы тоталитарлық кеңес режимі құлағаннан кейін ғана мүмкін болды. Белгілі болғандай, 80-жылдардың аяғында — 90-жылдардың басында КСРО-дағы саяси және экономикалық дағдарыс шегіне жетті. Еліміздің соңғы басшысы, қайта құру сәулетшісі Михаил Горбачевқа мұра болып қалған ескірген және әрекетке қабілетсіз кеңес мемлекеттік машинасы біртіндеп істен шығып жатты. КСРО ауыр жүйелік дағдарыстан өтіп жатты. Одақтық республикаларда тәуелсіздік үшін және КСРО-дан шығу үшін саяси қозғалыстар пайда болды. Кеңес басшылығының Тбилисиде (1989), Бакуде (1990) және Вильнюсте (1991) күш қолдану әрекеттері кері нәтиже берді: наразылықтар көбейе түсті, жиындар барған сайын кеңейіп, массалық сипат алды. Сол жылдардың драмалық оқиғалары біз үшін ащы, бірақ маңызды тәжірибе болды. Бір кездері ұлы держава болғанның кенеттен құлау себептерін түсініп, одақтық басшылықтың тактикалық қателіктерін талдай отырып, біз болып жатқаннан маңызды сабақтар алдық [2]. 80-жылдардың аяғында — 90-жылдардың басында КСРО-дағы саяси реформалар, социалистік құқықтық мемлекет құру бағытын жариялау, кеңес парламентаризмін құру, биліктің жаңа жоғарғы органы – халық депутаттары съезін шақыру, КСРО Президенті институтын енгізу, көппартиялылықтың қалыптасуы – қоғамның демократиялануына әкелді және бұрынғы кезде «шешілген» деп есептелетін ұлттық мәселенің шиеленісуін сөзсіз етті. Ұлттық мүдделерді есепке алмай ілгерілетілген интернационализация ұлттық саясатта елеулі қателіктерге әкелді. 1989 жылдың 18 мамырында Литва кеңес республикаларының арасында бірінші болып Егемендік туралы Декларацияны қабылдады. 1991 жылдың жазына қарай КСРО-ның көпшілік одақтық республикалары егемендік туралы заңдарды қабылдады, бұл одақтық басшылықты жаңа Одақтық шартты әзірлеуді жеделдетуге мәжбүр етті. Мұндай шартқа қол қою біртұтас мемлекеттің сақталуын ғана емес, сонымен қатар оның нақты федеративтік құрылымына көшуін білдіреді. 1991 жылдың 17 наурызында референдум өтті: КСРО болуы керек пе, жоқ па және ол қандай болуы керек. Көпшілік КСРО-ны сақтауға дауыс берді. Дауыс беруге Балтика республикалары, Молдова, Грузия және Армения қатыспады. Қыркүйек айында КСРО Халық Депутаттарының Төтенше съезі Балтика республикаларының тәуелсіздігін таныды. Жеті республиканың – Ресей, Беларусь, Әзірбайжан, Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Тәжікстан басшылары жаңа мемлекетаралық бірлестік – Егеменді Мемлекеттер Одағын (ЕМО) құру ниетін білдірді. Бірақ бұл орын алған жоқ. 1991 жылдың 8 желтоқсанында Брест жанындағы Беловежская пущада Ресей, Украина және Беларусь басшылары Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы келісімге қол қойды. Онда КСРО халықаралық құқық субьектісі ретінде өз қызметін тоқтатады деп жарияланды. 1991 жылдың 21 желтоқсанында Алматы қаласында 11 мемлекеттің (Грузиядан басқа) басшылары КСРО-ның түпкілікті тоқтатуы және ТМД – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы туралы Декларацияға қол қойды. 1991 жылдың 25 желтоқсанында М. Горбачев КСРО Президенті лауазымынан кететінін жариялады. Осылайша, 1991 жыл тарихи оқиғалармен белгіленді: мемлекеттік төңкеріс әрекетінің сәтсіздігі, ККСС-нің жойылуы, КСРО деп аталатын империяның ыдырауы. Осылайша, 1991 жылдың соңына қарай Қазақстанда өз тәуелсіздігін алу үшін қолайлы саяси жағдай қалыптасты, 1991 жылдың тамызындағы путч, КСРО-ның ыдырауы, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы, бұрынғы одақтық республикалардың өз алдына мемлекеттер ретінде қалыптасуы Қазақстанның Тәуелсіздік туралы Заңының қабылдануын жеделдетті. Тамыз төңкерісінен кейін Қазақстанда Коммунистік партия таратылып, республика іс жүзінде өз алдына болды. КСРО Президенті М. Горбачев ортадан тепкіш үрдістерге кедергі келтіре алмады және оның билігі күн сайын әлсірей түсті. 1991 жылдың 1 желтоқсанында Қазақстанда тұңғыш халықтық Президент сайлауы өтті, ал 10 желтоқсанда «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы атауын өзгерту туралы» Заң қабылданды, онда жаңа атау – Қазақстан Республикасы бекітілді. 1991 жылдың 16 желтоқсанында «ҚР мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Заң Қазақстанды мемлекеттік басқару органдарының өздікті жүйесі, өздіктік экономикалық жүйесі, өз қарулы күштері және бірыңғай азаматтығы бар тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Осы сәттен бастап Қазақстанның өмірінде жаңа дәуір – біздің елімізде тұратын халықтардың мүдделері мен армандарын толығымен жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тәуелсіз даму дәуірі басталады [3]. Қазақ халқы тәуелсіздікке екі жарым ғасырлық күрестен кейін жетті. Осы кезеңде қазақтар
Астанада «Қазақстан Республикасының мемлекеттік егемендігі мен тәуелсіздігі: тарих, қазіргі заман және дамудың жаңа қырлары» тақырыбында халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті.
Астана қаласында Қазақстан Республикасының Президенттік орталығында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік егемендігі мен тәуелсіздігі: тарих, қазіргі заман және дамудың жаңа қырлары» тақырыбында халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Іс-шараны ҚР Президенттік орталығы, Ғылым және жоғары білім министрлігі, Мемлекет тарихы институты және Жошы ұлысын зерделеу ғылыми институты бірлесіп ұйымдастырды. Конференция жұмысына ҚР Парламентінің депутаттары, мемлекеттік органдардың өкілдері, отандық және халықаралық ғалымдар, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатысты. Конференцияның пленарлық бөлімінде Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек модератор болды. Конференция қатысушыларына құттықтау сөздерін Қазақстан Республикасының Парламенті Сенатының Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің төрағасы Нұртөре Жүсіп, Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің төрайымы Снежанна Имашева, БҰҰ-ның Қазақстандағы тұрақты үйлестірушісі Сарангоо Раднаарагча және АӨСШК Бас хатшысы, Елші Қайрат Сарыбай жеткізді. Сондай-ақ мемлекет және қоғам қайраткерлері Алтыншаш Жағанова мен Әлихан Байменов ел егемендігінің алғашқы жылдарындағы тарихи тәжірибелермен бөлісті. Конференцияның екінші бөліміне Президенттік орталықтың директоры Бақытжан Темірболат модератор болды. Мемлекет тарихы институтының директоры, PhD Нұрбек Пұсырманов институт ұжымы дайындаған екі ғылыми монографияның тұсаукесерін ұйымдастырды. Баяндамашылар қатарында Қазақстан Республикасының Парламенті Сенатының депутаты Нурия Ниязова, Ұлттық архив директоры Сағила Нұрланова, София университетінің профессоры Татьяна Дронзина (Болгария), Белосток мемлекеттік университетінен Мария Жуковская (Польша), Парламентаризм институтының директоры Наталья Пан, Мемлекеттік басқару академиясының вице-ректоры Әлия Масалимова болды. Қатысушылар өз баяндамаларында мемлекеттік егемендік пен тәуелсіздік идеяларының тарихи бастаулары мен эволюциясын пәнаралық тұрғыдан зерделеудің өзектілігін атап өтті. Мемлекеттік құрылым тәжірибесін жетілдіру, қоғамды демократияландыру және мәдени құндылықтарды жаңғырту бағыттары талқыланды. Ғалымдар мен сарапшылар қазіргі саяси ахуал жағдайында жастар арасында «Заң мен тәртіп», «Тәуелсіздік пен Отаншылдық» қағидаттарын кешенді насихаттау қажеттігін ұсынды. Конференция қорытындысы бойынша қатысушылар ғалымдарды жаңа мұрағаттық материалдарды ашуға және Республика күнінің тарихи мәні мен мазмұнын терең зерттеуге шақырды.